Зьнешні выгляд праваслаўных храмаў Праваслаўныя храмы на цэлым свеце будуюцца паводле акрэсьленай схемы. Зьнешні выгляд ніколі не бывае выпадковым і заўсёды адпавядае прызначэньню будынку. Не зважаючы на некаторыя другарадныя розьніцы ў выглядзе цэркваў у розныя перыяды гісторыі і ў розных краінах, сымбалічны сэнс іх заўсёды спасылаецца на веру і навуку праваслаўную. Перш за ўсё праваслаўныя храмы зьвернуты алтаром на ўсход. Паколькі з усходу прыходзіць сонечнае сьвятло і жыцьцядайнае цяпло, гэтак і вернікі з алтара артымоўваюць настаўленьні і ўмацоўваюцца ў волі рабіць дабро. На ўсходзе знаходзіўся таксама рай і адтуль прыйшло збаўленьне. Сам Ісус Хрыстос быў названы Сонцам Праўды, якое расьсьветліць цемру зла і грэху (Ісаія. 53, 11), таму да Хрыста неабходна заўсёды зьвяртацца як да крыніцы жыцьця і сьвятла. У Праваслаўі асабліва пашыраны храмы, якія сваёй формай нагадваюць карабель. Такім чынам выказваецца думка, што Царква зьяўляецца своеасаблівым караблём, на якім упэўнена можна пераплысьці поўнае небясьпекаў жыцьцё, падобнае на ўсхваляванае мора, і дасягнуць зацішнай прыстані — Царства Нябеснага. Будаваныя на пляне крыжа храмы ўказваюць на Крыж Хрыстовы, знак перамогі над грахом і сьмерцяй ды аснову нашай веры. Форма кругу сымбалізуе бясконцасьць і вечнасьць існаваньня Праваслаўнай Царквы. Ад найдаўнейшых часоў праваслаўныя храмы ўвенчваюцца пляскатымі або цыбулепадобнымі купаламі. Яны сымбалізуюць небасхіл, сьвет анёлаў і сьвятых, да якіх вернікі павінны зьвяртацца ў сваіх думках, таму што „іхная Айчына ў небе”. Купалы ў кшталце цыбуляў падобныя яшчэ на агонь сьвечак і сымбалізуюць таксама палымянасьць малітваў ды імкненьне ўгору, да Бога. Сымбалічнае значэньне мае таксама колькасьць купалаў. Адзін азначае адзінага Бога, два купалы сымбалізуюць боскую і чалавечую натуру Хрыста, тры — азначаюць Сьвятую Тройцу, а пяць — Ісуса Хрыста і чатырох евангелістаў, сем — сымбалізуюць сем таінстваў, дзевяць — столькі-ж анёльскіх чынаў, а трынаццаць — Хрыста і 12 апосталаў. Праваслаўныя храмы ўвенчвае заўсёды крыж. Гэта азначае, што ўсе храмы служаць славе расьпятага Хрыста, а яго перакладзіны абымаюць увесь сьвет. Трое ўваходных дзьвярэй таксама ўказваюць на Сьвятую Тройцу. Праваслаўныя храмы пераважна акружае плошча, у царкоўнаславянскай мове званая пагостам, і паркан або мур. Гэта мае ня толькі практычнае значэньне, але аддзяляе храм як сьвятое ад звычайнага навакольля, Божы дом ад сьвецкай прасторы. Унутраны выгляд праваслаўных храмаў Праваслаўныя храмы, гэтак як і старазаконныя, дзеляцца на тры часткі: сенцы, сярэднюю частку і алтар. Сенцы — па-царкоўнаславянску: прытвор, гэта заходняя, пераважна аддзеленая частка храму. Гэтак як у яўрэйскіх храмах панадворак для паганцаў, так сенцы прызначаліся для неахрышчаных і тых, хто часова за нейкія грахі быў адлучаны ад грамады вернікаў або адбываў пакаяньне. Такім чынам аддзяляецца тых, якія пакуль што не належаць да хрысьціянскай грамады або часова нягодны разам зь іншымі прыступаць да Сьвятога Прычасьця. Аднак неахрышчаныя або грэшнікі ня цалкам адпраўляюцца з храму. Іхнае месца не паза храмам, але і ня разам зь вернікамі. Дзякуючы пакаяньню, малітве і хадайніцтву паўнапраўных членаў грамады яны могуць ізноў атрымаць страчаныя правы. Сенцы ў храме могуць быць падоўжаныя гэтак званай паперцяй. У старажытнасьці там стаялі тыя, якія моцна зграшылі. Іх называлі плачучымі таму, што адзетыя ў мешкавіны, на каленях і з плачам прасілі вернікаў памаліцца за іх. Апрача іх на паперці маглі прабываць ерэтыкі і паганцы. Галоўны неф — сярэдняя частка храму. Адпавядае яна таму месцу ў старазапаветным храме, якое называлася сьвятым месцам і было аддзелена заслонай ад галоўнай часткі, дзе сьвятары выконвалі абрад каджэньня. У Новым Запавеце ў храм могуць уваходзіць усе вернікі, асьвечаныя сьвятлом Хрыстовай веры і ахрышчаныя. Сярэдння частка храму мае некалькі характэрных элемэнтаў; гэта іканастас, салея і клірасы. Іканастас — гэта сьцяна зь іконамі, якая аддзяляе сярэднюю частку храму ад алтара. У старажытнасьці іканастас меў выгляд невысокага, абвешанага іконамі бар’еру, які з часам ператварыўся ў даволі высокую сьцяну. Іканастас мае трое дзьвярэй. Сярэднія называюцца царскімі варотамі таму, што празь іх выносіцца Цар Славы ў выглядзе Сьвятых Дароў — Цела і Крыві Хрыстовых. На царскіх варотах зьмяшчаецца ікона Дабравешчаньня як падзеі, якая прадказвала і запачаткавала збаўленьне. Апрача таго на царскіх варотах знаходзяцца іконы чатырох евангелістаў. Бакавыя дзьверы, паўночныя і паўднёвыя, называюцца дыяканскімі і ўпрыгожаны іконамі архангела і аднаго зь сямі першых дыяканаў, найчасьцей сьв. Сьцяпана. У залежнасьці ад традыцыі іканастас можа мець ад аднаго да пяці шэрагаў, па-царкоўнаславянску званых ярусамі. У першым шэрагу, направа ад царскіх варотаў, знаходзяцца ікона Збавіцеля, дыяканскія дзьверы, ікона патрона храму або парафіяльнага сьвята. Налева ад галоўных дзьвярэй зьмяшчаецца ікона Божай Маці, другія дыяканскія дзьверы і ікона асабліва шанаванага сьвятога. У другім шэрагу, пасярэдзіне, знаходзяцца ікона Тайнай Вячэры, а паабапал яе — іконы дванаццаці вялікіх сьвятаў. У трэцім шэрагу знаходзіцца гэтак званы Дэісус — ікона Хрыста на троне ў акружэньні Божай Маці, сьв. Яана Хрысьціцеля і дванаццаці апосталаў. У чацьвёртым шэрагу знаходзіцца ікона Божай Маці зь Дзіцяткам, а па яе баках — іконы старазапаветных прарокаў. У найвышэйшым, пятым шэрагу, зьмяшчаецца ікона Сьвятой Тройцы або Ўваскрэсеньня Хрыстовага, а па баках — іконы новазапаветных сьвятых. На самым версе іканастасу знаходзіцца крыж, а па баках — скрыжалі зь дзесяцьцю запаведзямі, жазло Аарона і пасуда з маннай. Іканастас сымбалізуе анёльскі сьвет. Ён напамінае вернікам, што сьвятыя хадайнічаюць за іх перад Богам і тое, якім падзеям вернікі заўдзячваюць адкупленьне, прымірэньне з Богам і збаўленьне. Салея — гэта падвышанае месца паміж іканастасам і сярэдняй часткай храму. Часам яна аддзелена ад месца, дзе стаяць вернікі, бар’ерам. Цэнтральная частка салеі, неаднойчы ў выглядзе паўкруглага выступу, называецца амвонам або амбонай, ад грэцкага слова анабэо, што значыць: узыходжу, падымаюся. З гэтага месца сьвятар раздае вернікам Сьвятое Прычасьце і прамаўляе да вернікаў. Бакавыя часткі салеі называюцца клірасамі і служаць месцам духавенству, якое якраз не адпраўляе багаслужбы. Часам клірасамі карыстаюцца царкоўныя псаломшчыкі і хор, калі няма для іх спецыяльнага месца над уваходам у храм. Назоў клірас у грэцкай мове значыць: лёс і ўказвае на старажытны звычай прызываньня выбраных людзей на службу Богу. Большасьць праваслаўных храмаў мае над уваходам, насупраць іканастасу, спецыяльнае месца для хору, адкуль царкоўныя сьпевы гучаць шмат прыгажэй і больш урачыста. Кожны храм мае таксама сталыя элемэнты абсталяваньня. Да іх належаць харугвы — свайго роду царкоўныя сьцягі, палатняныя або мэталёвыя і ўжываныя падчас розных шэсьцяў. Апрача таго ў кожным храме знаходзяцца падсьвечнікі, якія пераважна разьмяшчаюцца перад іконамі. Апрача натуральнага асьвятленьня, у храмах вешаюцца жырандолі, якія па-царкоўнаславянску называюцца панікадзіламі. Для чытаньня або для ікон служаць аналоі, пюпітры падобныя да тых, якімі карыстаюцца дырыжоры і прамоўцы. У храмах, дзе багаслужбы адпраўляе архірэй, пасярэдзіне цэнтральнай часткі ставіцца г.зв. катэдру, падвышанае месца, на якім сядзіць або стаіць епіскап. Алтар — галоўная частка кожнага храму. Назоў узяты ад лацінскага слова альтаарэ і азначае ахвярны стол. Алтар адпавядае сьвятому сьвятых у ерусалімскім храме, куды адзін раз у год мог уваходзіць толькі архісьвятар. Алтар зьяўляецца крыніцай асьвячэньня астатніх частак храму. Ён сымбалізуе неба на зямлі, сядзібу Бога і месца, дзе на троне засядае ў акружэньні апосталаў Сам Хрыстос. У алтар могуць уваходзіць толькі сьвятары і асобы мужчынскага полу, якія дапамагаюць сьвятарам падчас багаслужбы. Забарона ўваходу ў алтар жанчынам ня мае нічога супольнага зь іх дыскрымінацыяй. Гэта проста месца для сьвятароў, якімі згодна апостальскай традыцыі і праваслаўным канонам могуць быць толькі мужчыны. У алтары знаходзяцца тры сталыя элемэнты: прастол, ахвярнік і горнае месца. — Прастол або Божы трон — гэта галоўная частка і найсьвяцейшае месца ў храме. На ім прабывае ў Сьвятых Дарах Сам Ісус Хрыстос, Агнец і Адкупіцель сьвету. Прастол сымбалізуе акружаны херувімамі і серафімамі трон Божы (Ісаія. 6, 1-3) і зямныя ахвярныя сталы: Галгофу, Гроб Гасподні, Вячэрнік. Належаць да іх таксама іншыя сьвятыя месцы, дзе Бог выявіў сваю Славу: Сынай, Фавор і Аліўная Гара. У сувязі з тым, што першыя хрысьціяне часта адпраўлялі багаслужбы на магілах пакутнікаў, на прастолах памяшчаюцца сьвятыя мошчы. Прастол як сымбаль Гробу Гасподняга пакрываецца белым кілімам, які напамінае пакрывала, у якое было завернута цела Хрыста. Для напаміну вернікам Боскай Славы Хрыста, саван на прастоле накрываецца яшчэ бліскучай рызай, якая напамінае вопратку Ісуса падчас Праабражэньня. На верх кладзецца яшчэ адно меншае пакрывала, якое сымбалізуе павязку на галаве Хрыста — судар. Сьвяты прастол неабходны для адпраўленьня Сьвятога Таінства Эўхарыстыі — Прычасьця. Асьвячае прастол толькі епіскап і бяз гэтага храм не зьяўляецца ў поўным значэньні храмам. Прастолаў можа быць у храме некалькі, калі ёсьць у ім некалькі бакавых алтароў. Прастол заўсёды карыстаецца вялікай пашанай і дакранацца да яго могуць толькі сьвятары. — Ахвярнік — гэтак як і прастол мае выгляд куба і прыкрыты такімі-ж пакрываламі. Ахвярнік памяшчаецца зь левага боку алтара і напамінае віфлеемскія Ясьлі і Галгофу. На ахвярніку падрыхтоўваюцца спецыяльныя ахвярныя хлябы і віно для Сьвятой Эўхарыстыі. — Горнае месца — падвышанае месца для епіскапа, паабапал якога знаходзяцца месцы для сьвятароў. У некаторыя моманты багаслужбы яны займаюць там седзячыя месцы. Пасуда і іншыя прадметы, ужываныя падчас багаслужбы Зьвязаныя з багаслужбамі дзеяньні і абрады патрабуюць ужываньня адпаведных дзеля гэтага прадметаў. Разам з разьвіцьцём і ўзбагачэньнем багаслужбаў мяняліся, прынамсі адносна выгляду, посуд і прылады. — Чаша або поцір — гэта келіх, назоў якога паходзіць ад лацінскага слова калікс, што азначае любую пасуду для піцьця. Чаша служыць для Сьвятога Прычасьця. У старажытныя часы чашы мелі розныя формы, а келіх для Прычасьця вернікаў меў дзьве ручкі для нашэньня. З практычных і эстэтычных меркаваньняў чаша выконваецца з мэталю, пакрытага, каб не ржавела, серабром або золатам. Часта чашы ўпрыгожваюцца арнамэнтамі і малымі іконкамі з выявамі Хрыста, Божай Маці, Яана Хрысьціцеля і чатырох евангелістаў. — Дзіскас. Гэты назоў у грэцкай мове азначае пасуду падобную на талерку і такі выгляд, невялікай талеркі на ножцы, мае дзіскас. Ён сымбалізуе віфлеемскія Ясьлі і Гроб Гасподні. На ім кладуцца эўхарыстычны хлеб званы Агнцам і часткі ахвярных хлябоў-просфараў за жывых і памерлых. Дзіскас зьяўляецца выявай аб’яднаньня ўсіх вернікаў з Хрыстом. — Зьвязьдзіца (па-царкоўнаславянску: зорка) — гэта два мэталёвыя каблукі, якія ставяцца над эўхарыстычным хлебам — Агнцам. Яна сымбалізуе віфлеемскую зорку, якая затрымалася над месцам народзін Ісуса Хрыста. У практычным сэнсе зьвязьдзіца падтрымоўвае невялікі чахол, якім накрываецца дзіскас. — Пакраўцы і ваздух — гэта тры невялікія пакрывалы. Пакраўцы маюць форму крыжа зь цьвёрдай сярэдзінай. Адным зь іх накырваецца дзіскас, а другім — чашу. Пакраўцы сымбалізуюць анёлаў, якія акружаюць нябесны трон Бога. Ваздух служыць для прыкрываньня агулам чашы і дзіскаса і сымбалізуе пакрывала, у якое завернуты быў Хрыстос пасьля свайго нараджэньня і пахаваньня. — Кап’ё — гэта трохвугольны нож з ручкай закончанай крыжыкам. Кап’ё служыць для рэзаньня эўхарыстычных хлябоў — просфараў. Кап’ём вымаюцца таксама з просфараў маленькія часткі за жывых і памерлых. Яно сымбалізуе кап’ё, якім адзін з рымскіх жаўнераў прабіў бок расьпятага Хрыста (Яан. 19, 34). — Лыжка (па-царкоўнаславянску: лжыца) — служыць для падаваньня вернікам Сьвятога Прычасьця. У першыя тры стагодзьдзі хрысьціянства яна не ўжывалася, а вернікі атрымоўвалі Сьвятое Прычасьце непасрэдна з рук сьвятара. Упершыню пачаў ужываць лжыцу сьв. Яан Залатавусны ў 4-м стагодзьдзі. Лацінскі назоў лязіс у сапраўднасьці азначае клешчы. Такімі клешчамі ў Кнізе прарока Ісаіі адзін з сэрафімаў узяў тлеючы вугаль з алтара Божага і ачысьціў ім вусны прарока (Іс. 6, 2-6). Гэтак-жа Сьвятыя Дары — Цела і Кроў Гасподнія ачышчаюць з грахоў і ўмацоўваюць духоўныя сілы. Усе згаданыя прадметы служаць для адпраўленьня Сьвятой Эўхарыстыі і называюцца эўхарыстычнымі прыладамі. На пачатку багаслужбы яны знаходзяцца на ахвярніку і потым вяртаюцца туды. Незалежна ад іх сваё абсталяваньне мае таксама прастол. Да яго належаць: — Антымінс (па-грэцку: заміж ахвярнага стала) — гэта аксамітная або палатняная хуста з выявай палажэньня Хрыста ў магілу. Паколькі першыя хрысьціяне часта адпраўлялі багаслужбы на магілах пакутнікаў, антымінс мае ўшытыя сьвятыя мошчы. Без антымінсу нельга адпраўляць Сьвятой Эўхарыстыі. Ён зьяўляецца вялікай сьвятасьцю, а асьвячае антымінс з прызначэньнем для канкрэтнага храму толькі епіскап. Антымінс раскладаецца на прастоле і завінаецца ў гэтак званы ілітон, які сымбалізуе судар — павязку на галаве Хрыста. На антымінсе ляжыць губка, якая служыць для зьмятаньня частак эўхарыстычнага хлеба ў чашу. Яна сымбалізуе тую губку, якую з жоўцяй і воцатам падалі расьпятаму Хрысту (Мацьв. 27, 48; Марк. 15, 36; Яан. 19, 29). — Евангельле — гэта найсьвяцейшая і галоўная кніга ўсяго хрысьціянства. Яно заўсёды ляжыць на зложаным антымінсе на прастоле. Найчасьцей Евангельле мае мэталёвыя, цьвёрдыя вокладкі з выявамі Ўваскрэсеньня Гасподняга, іконкамі чатырох евангелістаў і арнамэнтамі. — Дарахраніцельніца — прадмет для перахоўваньня Сьвятых Дароў — Цела і Крыві Хрыстовых, прызначаных пераважна для хворых. У царкоўнаславянскай мове дарахраніцельніца называецца каўчэгам і сымбалізуе раней згаданы каўчэг са сьвятымі для яўрэяў прадметамі. Звычайна дарахраніцельніца памяшчаецца ў мініяцюрным храме, званым Сыёнам, які сымбалізуе Гроб Гасподні. Часам заміж маленькага храму бывае вежа — сымбаль сілы. — Дараносіца — невялічкая шкатулка зь мініяцюрнай чашай, лыжачкай, губкай і пасудзінай на Сьвятыя Дары. Яна служыць для прынашэньня Сьвятых Дароў цяжка хворым, якія самі ня могуць прыйсьці ў царкву. Накіроўваючыся да хворага, сьвятар зь вялікай пашанай вымае Сьвятыя Дары з дарахраніцельніцы і ў павешанай на грудзях дараносіцы нясе іх да хворага. Дараносіца бывае ўпрыгожаная іконкамі і знаходзіцца на Сьвятым Прастоле. — Сьвяты Крыж — сымбаль нашага збаўленьня. Прылада ганебнай у паганцаў сьмерці была асьвячана сьмерцяй Ісуса Хрыста. Ужо ў 2-м стагодзьдзі хрысьціян называлі шанавальнікамі крыжа. У раньнехрысьціянскія часы крыж паказвалі найчасьцей у сымбалічнай форме. У 4-м стагодзьдзі крыжамі пачалі ўпрыгожваць і зьвенчваць храмы. Выявы расьпятага Хрыста ўпершыню пачалі паяўляцца ў 5-м стагодзьдзі. Праваслаўныя вернікі перакананы, што кожны набожна зроблены знак крыжа, кожны крыж выкананы зь любога матэрыялу мае ў сабе моц і ласку расьпятага Хрыста. Знак сьмерці ператварыўся ў знак жыцьця, які спадарпожнічае вернікам ад іхнага нараджэньня да апошніх дзён на зямлі, і нават пасьля скону прадвяшчае ўваскрэсеньне паводле Хрыстовага прыкладу. Крыжы на прастоле і наагул ужываныя ў царкве служаць для блаславенства. Бываюць таксама крыжы большых памераў, якія ўжываюцца падчас урачыстых шэсьцяў. — Сямігаловы падсьвечнік — у Старым Запавеце быў сымбалем самога Бога-Сьветласьці Ізраіля (Выхад. 10, 17). У храме Саламона стаяла дзесяць гэтакіх падсьвечнікаў. Кожны вечар іх запальвалі і далівалі сьвежы алей з алівак (Лев. 24, 2). Падсьвечнікі ўжываліся ў старажытныя часы як неабходны прадмет у кожнай хаце. Сьвятло ад падсьвечніка было сымбалем жыцьця і шчасьця (Пс. 131, 17), а адсутнасьць яго — знакам няшчасьця і спусташэньня (Іаў. 18, 5). Сама лічба таксама лічылася сьвятою і сымбалізавала саюз паміж Богам і людзьмі. Хрысьціяне дадаткова лічаць сем лямпак у сямігаловым падсьвечніку сымбалем сямі Дароў Сьвятога Духа. У праваслаўных храмах сямігаловыя падсьвечнікі звычайна ставяцца непасрэдна за Сьвятым Прастолам. — Кадзільніца — пасуда ў выглядзе невялікай вазы з падвешанай на ланцужках накрыўкай, якая служыць для каджэньня падчас багаслужбаў. У кадзільніцу кладзецца тлеючы вугалёк і сыплецца гэтак званы ладан — сумесь пахучых жывіцаў, спецыяльна дзеля гэтага зрыхтаваных. Кадзільніцы вядомы былі ўжо ў Старым Запавеце. Раньнехрысьціянскія кадзільніцы мелі крыху іншы выгляд, а ў цяперашняй форме пачалі ўжывацца ад 12-га стагодзьдзя. — Рыпіды — мэталёвыя крышкі, асаджаны на доўгіх ручках, з выявай шасьцікрылых херувімаў. Спачатку іх выконвалі зь пёраў паўлінаў, перагаміну або палатна па ўзору ўжываных на Ўсходзе веераў. Часам мелі яны форму зоркі, квадрату або іншы кшталт і служылі для аховы Сьвятых Дароў ад насякомых і пылу. Рыпіды сымбалізуюць анёлаў, якія акружаюць трон Божы і нябачна ўдзельнічаюць у багаслужбе. Новавысьвячанаму дыякану даецца ў рукі рыпіду, ён абмахвае ёю над Сьвятымі Дарамі ў знак веяньня Сьвятога Духа. Зараз рыпіды ўжываюцца ў праваслаўнай царкве пераважна падчас багаслужбаў, якія адпраўляе епіскап. Незалежна ад вышэйзгаданых ёсьць таксама прадметы, якія ўжываюцца падчас выконваньня таінстваў і абрадаў. Да іх належаць: — Хрысьцільня, якой назоў паходзіць ад грэцкага слова баптызмо — хрышчу, і часам называецца баптыстэрыяй. У старажытнай Царкве хрышчэньне выконвалася ўсюды, дзе была вада (параўнай: Дзеі. 8, 38), а таксама ў спецыяльных хрысьцільнях. Наагул гэта былі значных памераў басэйны ўнутры храмаў. Зараз хрысьцільні ўжываюцца толькі для хрышчэньня немаўлятак і маюць выгляд вялікай чашы. — Хрысьцільная шкатулка — пасудзіна для ўжываных падчас таінства Сьвятога Хрышчэньня прадметаў. У ёй знаходзяцца бутэлечкі са Сьвятым Алеем і Сьвятым Мірам, два пэндзлікі для іх, ножнічкі для стрыжэньня валасоў і губка для выціраньня цела. Шкатулка можа быць драўляная або мэталёвая і звычайна бывае ўпрыгожана арнамэнтамі або біблейскімі сюжэтамі. — Шлюбныя вянкі. У старажытнасьці вянкі выпляталі з кветак або выконвалі з мэталю і каштоўных камянёў. Зараз ужываюцца пераважна мэталёвыя вянкі, падобныя на каралеўскія кароны, з выявамі Ісуса Хрыста і Божай Маці ды крыжом на версе. Ад вянцоў царкоўны шлюб называецца вянчаньнем. — Дзікірый і трыкірый — падсьвечнікі, якія ўжываюцца для блаславенства вернікаў. Дзікірый — падсьвечнік з дзьвюма сьвечкамі, сымбалізуе Боскую і людзкую натуру ў Хрысьце. Трыкірый — указвае на Сьвятую Тройцу. Падсьвечнікі гэтыя былі ўведзены ў першыя стагодзьдзі хрысьціянства і да сёньня ўжываюцца падчас урачыстых багаслужбаў з удзелам епіскапа. — Тэтрапот — або пасуда для бласлаўленьня хлябоў. Яна мае выгляд талеркі на ножцы, на якую кладуць пяць хлябоў. Апрача таго яна мае замацаваныя дзьве невялікія пасудзіны на віно, алей і пшаніцу ды месца на тры сьвечкі. Тэтрапот ужываецца для асьвячэньня хлябоў, пшаніцы і алею падчас спецыяльнай часткі вячэрняй багаслужбы званай ліціёй. Гэты абрад быў устаноўлены ў памяць насычэньня Хрыстом пяцьцю хлябамі пяці тысяч людзей і выказвае думку, што Хрыстос памнажае чалавеку ўсе неабходныя для яго дары. — Стол для жалобных багаслужбаў. У царкоўнаславянскай мове называецца ён кануньнікам. Гэта стол з выявай укрыжаваньня Хрыста, з падстаўкамі для сьвечак і пасудай на гэтак званае коліва — страву з варанай кашы, якую рыхтуюць спецыяльна ў памяць аб памерлых. Пры гэтым стале пераважна адпраўляюцца паніхіды — багаслужбы за памерлых. Кануньнікаў ужываюць ад раньнехрысьціянскіх часоў да сёньня. — Крапіла і пасуда на сьвячоную ваду. У сувязі з паўсюдным ужываньнем сьвятой вады гэтыя прылады служаць пры ўсякіх сьвячэньнях. Крапіла мае выгляд вялікага пэндзля, а пасуда на ваду — форму вазы. Сьвятыя іконы і царкоўнае мастацтва Ікона — грэцкае слова, якое азначае абраз, адлюстраваньне і якім акрэсьліваюцца выявы Збавіцеля, Божай Маці, сьвятых, анёлаў або біблейскіх падзеяў. У Старым Запавеце іконы ў цяперашнім выглядзе не былі вядомыя. Яўрэяў, заўсёды схільных да ідалапаклонства, стагодзьдзямі абавязвала забарона рабіць якія-небудзь абразы. „Сьцеражыцеся, паколькі вы ня бачылі ніякага абраза таго дня, калі гаварыў да вас Госпад у Харыве спаміж агня, каб не зрабілі сабе балвана... на падабенства мужчыны, жанчыны... жывёлы, птушкі або рыбы” (Другапраўе. 4, 15-18). Не зважаючы на гэты непасрэдны загад самога Бога, Каўчэг Запавету быў упрыгожаны разьбамі двух херувімаў, якія былі таксама вышыты на заслоне ў сьвятым сьвятых і ў ерусалімскім храме. Згадаць таксама трэба было-б меднага вужа, які быў сымбалем расьпятага Збавіцеля. Хрысьціяне ад пачатку разумелі, што старазапаветная забарона рабіць якія-небудзь абразы толькі тымчасовая. Яна мела сэнс тады, калі Бог заставаўся нябачным. Аднак, калі Бог зьявіўся ў целе, жыў, вучыў, рабіў цуды і быў бачны, ранейшая забарона не магла ўжо абавязваць. Сам Хрыстос даказаў гэта, пасылаючы хвораму каралю Аўгару сваю выяву на хустцы, званай цяпер нерукаствораным абразом. Згодна традыцыі, яшчэ пры жыцьці Божай Маці сьвяты евангеліст Лука намаляваў многа ікон зь ейнай выявай. Апрача Ісуса Хрыста і Божай Маці хрысьціяне паступова пачалі адлюстроўваць на іконах сьвятых, а абразы сталі карыстацца вялікай пашанай. Аднак, незалежна ад самога культу ікон, спосаб іх выконваньня на працягу стагодзьдзяў ня быў аднолькавы. — Сымбалічнае мастацтва. У першыя стагодзьдзі хрысьціянства царкоўнае мастацтва мела пераважна сымбалічны характар. У катакомбах былі знойдзены выявы голуба — сымбалю Сьвятога Духа, хрысьціянскай нявіннасьці і лагоднасьці. Захаваліся таксама абразы на тэмы евангельскіх прытчаў: пра сейбіта (Мацьв. 13, 18-23), пра дзесяць дзевак (Мацьв. 25, 1-13), пра вінаградны куст (Яан. 15, 1-8), пра Добрага Пастыра (Яан. 10, 1-18). Першыя сьвятыя іконы мелі сымбалічны характар ня толькі з прычыны прасьледаваньняў. Жывая памяць пра асобы і падзеі разам з гарачай верай спрычыняліся да таго, што сымбалі былі для хрысьціян агульназразумелыя і ясныя. — Візантыйскае мастацтва. З часам іканаграфічны стыль зьмяніўся. Да 4-га стагодзьдзя, апрача згаданага сымбалічнага стылю, пашыраны быў гэтак званы антычны стыль, які характарызаваўся дбайнасьцяй пра анатамічныя прапорцыі ў адпаведнасьці са старажытнымі статуямі. Гэты стыль перайшоў з часам у г.зв. візантыйскі, які імкнуўся перш за ўсё перадаць духоўны зьмест адлюстраваных на іконах асобаў і падзеяў. Фігуры сьвятых былі поўныя годнасьці, падоўжаныя і строгія. Шырока выкарыстоўвалася тэхніка мазаікі, значыць, ікону не малявалі, але рабілі з рознакаляровых кавалкаў шкла, каменьчыкаў або мармуру. Паралельна да гэтай тэхнікі выконваліся фрэскі — іконы маляваныя на мокрым тынку. Росквіт візантыйскай іканаграфіі меў месца ў 6—7-м стагодзьдзях. Прыпыніў яго на некаторы час іканаборчы рух, якому паддалася нават частка царкоўнай ерархіі. Менавіта ў 726 і 730 гадах імпэратар выдаў указы, якія забаранялі культ іконаў. Пабожны народ супрацівіўся загадам, а сьв. Яан Дамаскін і сьв. Фёдар Студыйскі сфармавалі праваслаўную навуку пра сьвятыя іконы і вытлумачылі сэнс шанаваньня іх. У 787 годзе ў Нікеі быў скліканы сабор, які асудзіў іканаборства і падняў да рангу догмату навуку пра шанаваньне іконаў. Пасьля перыяду застою ў 10—11-м стагодзьдзях, візантыйская іканаграфія зноў была паднята на вяршыні майстэрства непасрэдна перад канчатковым падзеньнем Візантыі ў 1453 годзе. Гэты перыяд росквіту візантыйскай іканаграфіі акрэсьліваецца рэнэсансам Палеалогаў. Іконы таго часу набылі новыя рысы, адлюстроўвалі настроі тагачасных людзей, іхныя хваляваньні і турботы. Зьявілася невядомая дагэтуль манера паказваць фігуры з профілю, ззаду або ў натуральных позах. Акрэсьленыя, аднак, былі рамкі, паза якія царкоўнае мастацтва не павінна выходзіць, калі мае выконваць сваё заданьне. — Іканаграфія ў славянскіх краінах. Усходнія славяне прынялі хрысьціянства зь Візантыі, гэтак як і раней паўднёвыя славяне. Разам з духавенствам, літаратурай і архітэктурай на новы грунт былі перанесены таксама іканаграфічныя ўзоры. У першых славянскіх храмах памяшчаліся іконы прывезеныя з Грэцыі. У 11-м стагодзьдзі, неўзабаве пасьля прыняцьця хрысьціянства нашымі продкамі, грэцкія мастакі пачалі вучыць мясцовых мастакоў, пераважна манахаў, іканаграфічнага майстэрства. Першым самастойным іканапісцам лічыцца сьв. Аліпій (памёр у 1114 годзе). Што тычыцца беларускай іконы, дык самабытная беларуская школа іканаграфіі ўзьнікла ў 16-м стагодзьдзі. Адметнай рысай яе быў моцны ўплыў фальклёру і народнага мастацтва, што выявілася ў простанародным тыпажы і этнаграфічных элемэнтах. Уплыў народнага, гераічнага эпасу адчувальны ў творах „Цуд Юрыя” і „Сьвяты Ануфры ў пустыні” зь Берасьцейшчыны, „Арханёл Гаўрыіл” зь Віцебшчыны. Рысы бытавых сцэнаў набылі сюжэты на тэмы нараджэньня Божай Маці ды Ісуса Хрыста, пакланеньня вешчуноў, уваскрэсеньня, сашэсьця ў пекла, усьпеньня, дабравешчаньня і іншыя. Асабліва пашыраны на Беларусі былі сюжэты прысьвечаныя Божай Маці (Адзігітрыя, Замілаваньне), і на евангельскія тэмы (жыцьцё і дзеяньні Хрыста і апосталаў). Тыповым прыкладам зьяўляецца „Нараджэньне Божай Маці” Пётра Яўсеевіча з Галынца (1649 г.), „Маці Божая Супрасьльская” (канец 17-га ст.), „Хрыстос Уседзяржыцель” (канец 17-га ст.), „Уваскрэсеньне-сашэсьце ў пекла” (сярэдзіна 17-га ст.), „Дэісус” напісаны Васілём Маркіянавічам (1758 г.) і іншыя. Для канца 18-га стагодзьдзя характэрна маляваньне іконаў на палатне (напрыклад, „Мадонна зь Дзіцём” з Гарадзеншчыны). Жывапісны слой пакрываўся зьверху пераважна расьліннымі і бялковымі лакамі. У дэкоры дамінаваў расьлінны арнамэнт. У некаторых рэгіёнах Беларусі іконы выконваліся з дапамогай іншых сродкаў — напрыклад, лепкі ці разьбы па ляўкасу. Твар і рукі сьвятога маляваліся тэмпэрай або алейнымі фарбамі, а навакольныя прадметы, часам і фон, ляпілі. Лепку пакрывалі золатам, срэбрам або каляровымі лакамі („Нараджэньне Божай Маці” зь Берасьцейшчыны). Беларуская іканаграфічная школа склалася ў 16—19-м стагодзьдзях на аснове візантыйска-старажытнарускага мастацтва пад уплывам ідэяў Адраджэньня з Захаду. Адметная рыса беларускіх іконаў — узорыстасьць, багатая і разнастайная арнамэнтоўка, мажорнасьць агульнага эмацыянальнага ладу. У 19м стагодзьдзі беларуская іканаграфія паступова страціць сваю самабытнасьць і перастане існаваць як мастацкая школа. Варта адзначыць некаторыя адметныя рысы расейскай іканаграфіі, хаця б з прычыны ейнага ўплыву на беларускія іконы. Выдатным, самастойным іканаграфам, апрача згаданага сьв. Аліпія, зьяўляюцца сьв. Пётр, мітарапліт маскоўскі (памёр у 1325 г.), сьв. Сьцяпан Пермскі (памёр у 1396 г.) і сьв. Дзіянісій Глушыцкі (памёр у 1437 г.). Залатым перыядам расейскай іканаграфіі прынята лічыць 15-е стагодзьдзе, калі жылі і дзейнічалі Андрэй Рублёў (1370-1430), Прохар Гарадзец і Данііл Чорны. Яны пісалі іконы пераважна на дошках, радзей у выглядзе фрэскаў на сьценах. У 1551 годзе маскоўскі Сабор, званы потым Саборам 100 разьдзелаў, устанавіў дакладныя правілы жыцьця саміх іканапісцаў і патрабаваньні ў адносінах да іконаў. У сувязі з тым, што ікона зьяўляецца „Евангельлем у колерах”, заўсёды патрабавалася, каб іканапісцы жылі вельмі пабожна. Сьвятасьць іконы патрабуе сьвятасьці ейнага стваральніка. Варта адзначыць, што ў Праваслаўі іканапіс успрымаецца як калектыўная праца, а іконы ніколі не падпісваюцца. Гэта зьвязана з поглядам, што сапраўдным аўтарам іконаў зьяўляюцца Сьвятыя Айцы, інакш кажучы — калектыўная навука Царквы, якую ў мастацкай форме перадаюць здольныя да гэтага людзі. Прынята таксама лічыць, што сапраўдная ікона — тая, перад якою схіляюцца калені да малітвы. Праваслаўныя вернікі заўсёды шанавалі іконы, упрыгожвалі імі храмы і хаты. Ікона вядзе да пазнаньня Бога праз прыгажосьць. Яна, як крыніца ласкі, накіроўвае пабожныя думкі да намаляваных на іконе сьвятых і схіляе ісьці за іхным прыкладам. Гэтак, як здымак каханай або блізкай сэрцу асобы ўзбуджае тугу па ёй, таксама іконы выклікаюць і ажыўляюць у памяці і ў сэрцы вобразы сьвятых. Іконы ўздымаюць чалавека паглынутага малітвай да неба, падбадзёрваюць у хвіліны прыгнечанасьці і смутку, а павешаныя ў хаце або забраныя з сабою ў дарогу сьцерагуць маральную чысьціню, умацоўваюць веру і імкненьне да дабра. На кожным месцы і ў любую пару напамінаюць верніку аб ягоным прызваньні да дабра і дасканаласьці, каб „абнавіцца духам... і апрануцца ў новага чалавека, створанага паводле Бога ў праўдзе і ўсякай сьвятасьці” (Эфэс. 4, 23-24). Асобы, якія адпраўляюць багаслужбы Адна зь неабходных перадумоваў адпраўленьня праваслаўнай багаслужбы тая, каб адпраўлялі яе выключна мужчыны, адпаведна да гэтага падрыхтаваныя і высьвячаныя ў сан сьвятара. Сьвецкія вернікі могуць карыстацца царкоўнымі песьнямі, кнігамі, абрадамі і малітвамі, аднак ніколі ня могуць яны замяніць сапраўднай багаслужбы, асабліва Сьвятой Літургіі. а) Сьвятарства ў Старым Запавеце Да часоў Аўраама (прыблізна 1850 гадоў да нараджэньня Хрыста) сьвятарства ў пазьнейшым сэнсе не было вядомае. Слова коган — што значыць: сьвятар — ужытае было ў Бібліі толькі адзін раз у дачыненьні да Мелхісэдэка (Быцьцё. 14, 18). Дагэтуль абавязкі сьвятароў выконвалі начальнікі плямёнаў — патрыярхі. Пасьля выхаду зь егіпецкай няволі, Сам Бог паклікаў пасрэднікаў паміж Сабою і людзьмі (Выхад. 20, 18). Першым такім пасрэднікам быў Майсей, а пасьля яго — род Леві, зь якога для выконваньня сьвятарскіх абавязкаў прызваны быў Аарон з сынамі. Левіты мелі абавязак падтрымоўваць агонь на алтары ўсёспаленьня і на падсьвечніках (Выхад. 27, 20), прыносіць штодзень ахвяры і вучыць Закону (Другапраўе. 33, 10). Апрача таго яны вырашалі спрэчныя пытаньні (Езекііль. 44, 23), акрэсьлівалі як паступаць з пракажонымі (Лев. 13, 14) і падбадзёрвалі народ падчас вайны. Шматлікія абавязкі не дазвалялі ім утрымаць сям’ю, таму яны атрымоўвалі дзесятую частку ўсякага дабра, прыдбанага супляменьнікамі. Сьвятары падзелены былі на дваццаць чатыры групы, зь якіх кожная выконвала свае абавязкі тыдзень часу. Паасобныя функцыі даручаліся шляхам кіданьня жэрабя. Нельга ім было стрыгчы валасоў ні адкрываць галавы. Абрады яны выконвалі басанож, абмыўшы рукі ды ногі. Апраналі таксама спецыяльную вопратку: эфуд — доўгую льняную кашулю, падпяразаную поясам, і насілі турбан на галаве. Асаблівае месца сярод сьвятароў займаў архірэй. Першым быў вышэйзгаданы Аарон, а пасьля — ягоныя нашчадкі, якія гэту пасаду атрымоўвалі ў спадчыну. Архірэем мог быць сьвятар не маладзейшы за дваццаць гадоў. Сваю годнасьць ён атрымоўваў у ходзе спецыяльнага абраду, між іншым — выліцьця на галаву Сьвятога Алею. Архірэй карыстаўся вялікай пашанай і аўтарытэтам сярод народу. Неаднойчы ён заступаў караля або спалучаў абедзьве функцыі. Старшынстваваў таксама ў гэтак званым сінедрыёне, інакш кажучы — судзе, які ў сапраўднасьці быў установай накшталт сойму або парляманту. Перад такім сінедрыёнам стаў сапраўдны Памазаньнік Божы і Архірэй — Ісус Хрыстос (Мацьв. 26, 59). б) Боскае паходжаньне новазапаветнага сьвятарства Гэтак, як у Старым Запавеце, сьвятары былі пакліканы выразным загадам Самога Бога, так і ў Новым Запавеце Хрыстос выбраў і даручыў сьвятарскія абавязкі адпаведным людзям. „Не вы Мяне выбралі, Я вас выбраў і паставіў, каб ішлі і прыносілі плод і каб плод ваш трываў” (Яан. 15, 16). Ісус Хрыстос паклікаў дванаццацярых апосталаў (Мацьв. 10, 1-4; Марк. 2, 13-18, Лук. 6. 12-16; Яан. 1, 35-51), даючы ім права навучаньня, адпраўляньня таінстваў і кіраваньня грамадой. „Ідзеце, навучайце ўсе народы, хрысьцячы іх у імя Айца і Сына і Сьвятога Духа, навучаючы іх выконваць усё, што Я сказаў вам” (Мацьв. 28, 19-20). Хрыстос ставіў перад імі высокія патрабаваньні, каб былі „сольлю зямлі” і „сьвятлом сьвету” (Мацьв. 5, 13-14). „Будзеце маімі сьведкамі... ажно па край сьвету” (Дзеі. 1, 8). Цяжкасьці і вырашэньні неад’емна зьвязаны былі з даручанай ім уладай. „Прымеце Духа Сьвятога. Каму адпусьціце грахі, таму будуць адпушчаныя, на кім пакінеце — на тым і астануцца” (Яан. 20, 22-23). „Аздараўляйце хворых, ачышчайце пракажоных, уваскрашайце памерлых, злых духаў выганяйце” (Мацьв. 10, 8). Пакліканьне апосталаў было зьвязана зь вялікімі дарамі. Перад Сваёй сьмерцяй Хрыстос абяцаў паслаць ім Духа-Суцяшальніка, які дасьць ім здольнасьць выканаць даручанае ім заданьне. „Дух Сьвяты, якога пашле Айцец у імя Маё, навучыць вас усяго і напомніць што Я казаў вам” (Яан. 14, 26). Паўната Дароў Сьвятога Духа вылілася на апосталаў у дзень Пяцідзесятніцы (Дзеі. 2, 1-4). Ад таго яны сталіся пастырамі і сьвятарамі, адоранымі звышнатуральнай моцай, якую перадавалі іншым. Такім чынам на зямлі ўзьнікла Хрысьціянская Царква, напоўненая, ажыўленая і кіраваная Сьвятым Духам. в) Устанаўленьне ерархіі Калі ўзрасла колькасьць вернікаў і храмаў у розных гарадах і краінах, апосталы не маглі асабіста старшынстваваць і кіраваць усімі імі. Апрача навучаньня Слова Божага зьявіліся іншыя патрэбы і таму апосталы паклікалі памочнікаў. „Нягожа нам, занядбаўшы Слова Божае, служыць за сталом, — сказалі апосталы, — нагледзьце спаміж сябе сем мужоў абазнаных, напоўненых Духам Сьвятым і мудрасьцяй, якіх паставім на гэту службу” (Дзеі. 6, 2-3). „Усім спадабалася слова гэтае... і выбралі Сьцяпана, Піліпа, Прохара, Міканора, Цімона, Пармена і Мікалая... ды паставілі іх перад апосталамі, і яны, памаліўшыся, усклалі на іх рукі” (Дзеі. 6, 5-6). Такім чынам моцай Сьвятога Духа і ўзлажэньнем рук устаноўлены былі дыяканы, значыць, слугі. Яны абавязаны былі прыслугоўваць за сталамі падчас эўхарыстычных сходаў, заносіць Сьвятыя Дары хворым, апекавацца ўдовамі і выконваць іншыя, даручаныя ім абавязкі. Нароўні з апосталамі мелі яны права навучаць Слова Божага і хрысьціць (Дзеі. 8, 25-40). Адначасова дыяканам ставіліся высокія патрабаваньні: беззаганныя паводзіны і сьвятасьць жыцьця. Павінны гэта быць людзі „чэсныя, не двуязычныя, не прагавітыя на віно, ня зьдзірцы, каб мелі тайну веры ў добрым сумленьні; мужы адной жонкі, якія добра кіруюць домам і сваімі дзяцьмі” (1 Цім. 3, 8-12). Калі ўзьнікла патрэба, апосталы выбралі сабе новых памочнікаў. Праз малітву, палажэньне рук, і перш за ўсё моцай ласкі Сьвятога Духа яны паклікалі прэсьвітэраў, гэта значыць старшых (Дзеі. 14, 23). Яны абавязаны былі дбаць пра духоўнасць даручанага ім статку (1 Пятр. 5, 2), навучаць (1 Фесал. 5, 12; 1 Цім. 5, 17), наведваць хворых і маліцца за іх (Якуб. 5, 14), прымаць вандроўнікаў і наагул быць „жывымі прыкладамі для статку” (1 Пятр. 5, 3). Гэтак-жа як і ад дыяканаў, ад іх вымагаліся беззаганныя паводзіны, добрая рэпутацыя сярод паганцаў, настаўніцкія здольнасьці, пакора, гасьціннасьць ды бездакорнае шлюбнае і сямейнае жыцьцё. Рост колькасьці храмаў і вернікаў з часам цалкам не дазваляў апосталам сачыць за вернікамі і духоўна апекавацца імі. Дзеля гэтага яны паклікалі епіскапаў (грэцк. эпіскоп значыць начальнік), якія мелі назіраць за жыцьцём Царквы. Епіскапы сталіся непасрэднымі намесьнікамі апосталаў. Ад іхнага імя кіравалі яны жыцьцём Царквы, высьвячалі прэсьвітэраў і дыяканаў. Яны мелі вялікую ўладу і аўтарытэт, але адначасова і вялікая была іхная адказнасьць. Апостал Павал, які прызначыў епіскапам свайго маладога вучня Цімафея, так навучаў яго: „Няхай ніхто не пагарджае тваёй маладосьцяй, але будзь узорам для верных у слове, у жыцьці, у любові, у духу, у веры, у чысьціні... Рук хутка на нікога не ўскладай і ня будзь супольнікам у чужых грахах; сябе хавай чыстым” (1 Цім. 4, 12; 5, 22-23), „прапаведуй слова, настойвай у час і не ў час, дакарай, пагражай, малі з усякай доўгацярплівасьцяй і навучаньнем... будзь чуйны ўва ўсім, цярпі і гора, рабі справу дабравешчаньня, служэньне тваё выконвай” (2 Цім. 4, 2 і 5). Такім чынам ужо ў апостальскія часы былі ўстаноўлены ўсе тры ступені сьвятарства: дыякан, прэсьвітэр і епіскап. Верная апостальскай традыцыі Праваслаўная Царква захавала ў нязьменнай форме гэтыя тры сьвятарскія ступені, ставячы кандыдатам у сьвятарскі сан такія-ж, як і ў старажытнасьці, высокія патрабаваньні. У сувязі са зьменай сытуацыі і абставін зьмяніліся толькі ўмовы іхнай службы. Сьвятары — іхныя правы і абавязкі а) Дыякан Ад самога пачатку дыяканы выконвалі дапаможныя функцыі ў адносінах да сваіх начальнікаў і грамады вернікаў. Сфэра іхнай дзейнасьці не зьмянілася і сёньня. Яны дапамагаюць прэсьвітэрам і епіскапам падчас багаслужбаў, гавораць екцяніі, чытаюць „Апостал” і Евангельле, удзельнічаюць у адпраўленьні таінстваў і абрадаў. Самастойна дыякан ня можа адпраўляць ніякай багаслужбы. У выключных выпадках, гэтак як і кожны сьвецкі чалавек, ён можа выканаць Сьвятое Хрышчэньне. Калі дазволіць яму прэсьвітэр або епіскап, дыякан можа гаварць казані ў храме і паза храмам. Старэйшы сярод дыяканаў — гэта протадыякан, а яшчэ вышэйшая ступень — архідыякан. Дыякан, які прыняў манства, называецца ерадыяканам. Прызначэньне або звальненьне з функцыі дыякана належыць епіскапу. б) Прэсьвітэр Гэта другая ступень сьвятарства. Прэсьвітэра, гэтак як і дыякана, высьвячае толькі епіскап. У выніку высьвячэньня — хіратоніі, званага таксама рукапалажэньнем, прэсьвітэр атрымоўвае ласку Сьвятога Духа. Як духоўны праваднік, апякун і пасрэднік паміж Богам і людзьмі, ён назірае за чысьцінёй хрысьціянскага жыцьця, напамінае, павучае, радзіць і асуджае грахі і заганы вернікаў. Як сьвятар, прэсьвітэр мае права адпраўляць усе багаслужбы за выняткам тых, якія зьяўляюцца прывілеяй толькі епіскапа. Усе прэсьвітэры, гэтак як і дыяканы — роўныя. Усякае першынство сярод іх — умоўнае, выкліканае гадамі, заслугамі або выконванай функцыяй. Старэйшы, неабавязкова гадамі, прэсьвітэр называецца пратаярэем. Адказны за некалькіх прэсьвітэраў называецца дэканам — па-царкоўнаславянску: благачынным, значыць, адказным за прыстойныя паводзіны духавенства. Прэсьвітэр, які адначасова зьяўляецца манахам, называецца ераманахам або архімандрытам, а начальнік над манахамі — ігуменам. Прэсьвітэры, гэтак-жа як і дыяканы, прысягаюць годна і выключна для дабра Царквы выконваць свае абавязкі. Яны абавязаны таксама падпарадкоўвацца епіскапу, які даручае ім сьвятарскія функцыі і звальняе з выконваньня іх. Згодна апостальскай традыцыі, дыякан і прэсьвітэр могуць жаніцца, аднак заўсёды перад высьвячэньнем і толькі адзін раз. Бязжэнства — вядомае як цэлібат, у праваслаўнай царкве абавязвае толькі манахаў і епіскапаў, якія таксама зьяўляюцца манахамі. Тым ня меней у Праваслаўнай Царкве сьвятар мае тры магчымасьці: можа быць жанатым сьвятаром, нежанатым, гэтак званым цэлібатнікам, або манахам. в) Епіскап У Праваслаўнай Царкве гэта найвышэйшая ступень сьвятарства. Епіскап абавязаны рупіцца пра чысьціню веры, прапаведаваць, кіраваць даручаным ягонай апецы сьвятарамі і вернікамі і адпраўляць багаслужбы. Як настаўнік, ён дбае пра пашырэньне праваслаўнай веры, назірае за прапаведаваньнем Слова Божага і навучаньнем Божага Закону. Епіскап кіруе рэлігійным жыцьцём, назірае за працай прэсьвітэраў і дыяканаў ды вырашае спрэчныя пытаньні наконт веры і набожнасьці. Як вярхоўны сьвятар, епіскап мае права самастойна высьвячаць дыяканаў і прэсьвітэраў, а разам зь некалькімі іншымі епіскапамі — новага епіскапа. Ён таксама мае права высьвячаць антымінсы, Сьвятое Міра і прастолы. Кожнаму епіскапу даручаецца епархія — акруга або вобласьць з усімі храмамі, духавенствам і вернікамі. Некалькі епархіяў узначальвае мітрапаліт. Старэйшы сярод епіскапаў атрымоўвае званьне архіепіскапа. У некатоырх краінах начальнікі над епіскапамі, архіепіскапамі і мітрапалітамі маюць званьне патрыярхаў. Зь ліку некалькіх патрыярхаў ганаровым першынством карыстаецца экумэнічны патрыярх у Канстанцінопалі. Паколькі ў Праваслаўі няма такой цэнтралізаванай структуры як у рымска-каталіцкай Царкве — канстанцінопальскі патрыярх лічыцца „першым сярод роўных”. Незалежна ад выконванай функцыі, усе епіскапы роўныя ў сэнсе артыманай ласкі і розняцца толькі абавязкамі і адказнасьцяй. Згодна традыцыі епіскапы прынцыпова павінны быць нежанатымі і паклікаюцца зь ліку манахаў у сане архімандрыта. г) Ніжэйшыя ступені сьвятарства Пышнасьць багаслужбаў, цырымоніяў і абрадаў вымагаюць таксама ўдзелу ў іх сьвецкіх людзей, якіх паклікае епіскап шляхам г.зв. хіратэзыі. Яны не атрымоўваюць ласкі сьвятарства, толькі блаславенства на саўдзельніцтва ў багаслужбах. Да іх належаць: — Іпадыяканы. Ужо ў апостальскія часы іпадыяканы ўдзельнічалі ва ўрачыстых багаслужбах. Зараз — яны дапаможная служба пры епіскапе. Яны падаюць сьвечкі, рызы, пасуду для мыцьця рук і іншыя неабходныя пры архірэйскай багаслужбе прадметы. — Дыктары. Да іхных абавязкаў належыць сьпеў і чытаньне падчас багаслужбаў. Звычайна яны праходзяць адпаведную падрыхтоўку, паколькі ад іх вымагаецца знаёмства парадку багаслужбаў і сьпеваў. — Панамары або прыслужнікі падаюць кадзільніцу, сьвечкі, б’юць у званы і выконваюць іншыя функцыі. Апрача гэтага бываюць функцыі, ад сталага выконваньня якіх яны называюцца: рыпіданосец, сьвечканосец і гэтак далей. Сьвяьтарскае адзеньне Сьвятары ўсіх трох ступеняў: дыяканы, прэсьвітэры і епіскапы атрымоўваюць падчас высьвячэньня адпаведнае да свайго сану адзеньне. Яно мае глыбокае сымбалічнае значэньне і гаворыць пра характар сьвятарскай службы. Усе сьвятары на штодзень адзяваюць расы і падрасьнікі, якія нагадваюць доўгія да зямлі, з вузкімі або шырокімі рукавамі сукенкі. Усё часьцей па практычных прычынах духавенства карыстаецца чорнай кашуляй зь белым каўнерчыкам, якая замяняе падрасьнік. Літургічнае адзеньне сьвятароў ужываецца ў Царкве ад апостальскіх часоў. У некаторай ступені яны бралі прыклад з адзеньня старазапаветных сьвятароў. Ад самога пачатку існаваньня хрысьціянства паўсюднае было перакананьне, што характар хрысьціянскай багаслужбы таксама патрабуе спецыяльнага, сьвяточнага адзеньня. У сваім цяперашнім выглядзе адзеньне зараз ужыванае падчас багаслужбаў упершыню было ўжытае ў 6-м стагодзьдзі. Звычайна шыецца яно з дарагіх матэрыялаў, упрыгожваецца крыжамі, іконкамі і хрысьціянскімі сымбалямі. Колер адзеньня прыстасоўваецца да характару багаслужбаў і сьвятаў. Белы колер сымбалізуе чысьціню, беззаганнасьць і духоўную радасьць. Чорны колер азначае жалобу або пакаяньне. Адзеньне блакітнага колеру ўжываецца падчас сьвятаў у гонар Багародзіцы. Новае сьвятарскае адзеньне сьпярша высьвячаецца, адчытваючы пры тым спецыяльныя малітвы і акрапляючы яго сьвятой вадой. а) Літургічнае адзеньне дыякана — Сьціхар — доўгая, простая і шырокая вопратка з рукавамі. У старажытнасьці звычайна яе шылі зь белага ільну ў знак духоўнай чысьціні і хрысьціянскай радасьці. Назоў паходзіць ад грэцкага слова стыхос, што значыць: радок, простая лінія. Сьціхар у дыякана зьяўляецца верхнім адзеньнем і шыюць яго з каляровага матэрыялу. — Арар — доўгая, вузкая стужка, якая зашпіляецца на плячы, а два канцы якога зьвісаюць сьпераду і ззаду. Назоў узяты ад лацінскага слова ора, што значыць: маліся, таму што падымаючы канец арара трыма пальцамі, дыякан заклікае да малітвы. Назоў арара часам выводзіцца ад грэцкага слова ора, што значыць: час, пара. Арар сымбалізуе анёльскія крылы. Падкрэсьліваюць гэта словы анёльскай песьні „Сьвяты, сьвяты, сьвяты, Госпад Саваоф”, выпісаныя на арары. Протадыяканы носяць падвойны арар на знак сваёй вышэйшай пазіцыі ў царкоўнай ерархіі. — Нарукаўніцы або поручы дапаўняюць літургічнае адзеньне дыякана. Яны служаць для завязваньня рукавоў каля далоняў. Нарукаўніцы сымбалізуюць путы, якімі зьвязаны быў Збавіцель у час сваіх пакутаў. б) Літургічнае адзеньне прэсьвітэра — Падрызьнік — інакш кажучы, дыяканскі сьціхар, толькі лягчэйшы і танчэйшы, найчасьцей белы. Сам назоў паказвае, што ён надзяваецца пад рызу, значыць пад верхняе адзеньне. Сымбалічнае значэньне падрызьніка ідэнтычнае як і дыяканскага сьціхара. — Поручы або нарукаўніцы — таксама дакладна такія як і ў дыякана і маюць аднолькавы выгляд, сэнс і прымяненьне. — Епітрахіль — частка адзеньня, якая вешаецца на шыю (у грэцкай мове эпі азначае: на, трахылёс: шыя). У сапраўднасьці — гэта інакш складзены і сшыты сьпераду дыяканскі арар. Ён нагадвае эфуд, які надзявалі падчас малітвы старазапаветныя яўрэі. Епітрахіль азначае сьвятарскую ласку і зьяўляецца асноўным літургічным адзеньнем сьвятара, безь якога ён ня можа адпраўляць ніводнай багаслужбы. — Пояс — агульнавядомы і паўсюдна ўжываны ад стагодзьдзяў элемэнт вопраткі. У якасьці літургічнага адзеньня пояс сьцягае падрызьнік і епітрахіль для выгаднейшага выконваньня сьвятарскіх абавязкаў. Пояс сымбалізуе таксама ручнік, якім Збавіцель абвязаўся пасьля абмыцьця ног апосталам і гатоўнасьць ды жаданьне беззаганна служыць Богу. — Фелонь — верхняе адзеньне прэсьвітэра; без рукавоў, з выразам на галаву. Назоў паходзіць ад грэцкіх слоў фэлёнён або фэлоніс і азначае адзеньне, якое пакрывае ўсё цела. Фелонь сымбалізуе баграніцу, якую надзелі на Хрыста перад ягоным укрыжаваньнем. в) Літургічнае адзеньне епіскапа Некаторыя элемэнты літургічнага адзеньня супольныя для ўсіх трох ступеняў сьвятарства. Епіскап, гэтак як дыякан, надзявае таксама падрызьнік, які ў яго называецца падсакасьнікам, поручы і епітрахіль. Літургічнае адзеньне епіскапа адрозьніваюць: — Сакас— шырокая, багата аздобленая верхняя частка адзеньня з шырокімі рукавамі на дзьве трэція даўжыні звычайных рукавоў. Значэньне сакаса ідэнтычнае як фелоні ў прэсьвітэра. Назоў паходзіць ад грэцкага слова саккос — мяшок. У старажытнасьці сакас быў каранацыйным адзеньнем грэцкіх каралёў. У знак павагі манархі ахвяравалі сакас патрыярхам, якія сьпярша надзявалі іх толькі на вялікія сьвяты. З часам сакас стаўся характэрным літургічным адзеньнем кожнага епіскапа. — Амафор — частка адзеньня, якую адзяваецца на плечы (ад грэцкіх слоў омос — плячо і фэро — нясу). Амафор мае выгляд шырокай, упрыгожанай крыжамі стужкі. Адзеты ў амафор епіскап сымбалізуе самога Хрыста, які бярэ на свае плечы блудную авечку — значыць, грэшніка. Гэтак як епітрахіль у прэсьвітэра, так амафор зьяўляецца галоўным літургічным адзеньнем епіскапа, безь якога нельга яму адпраўляць ніякай багаслужбы. — Мітра — галаўны ўбор, назоў якога ўзяты ад грэцкага слова мітроо — што азначае: завязваю. Першапачаткова мітра мела выгляд залатой стужкі, падобнай на кідар — залаты дыядэм, які надзявалі на галаву старазаконныя архірэі. У 6-м стагодзьдзі стужка прыняла форму ўпрыгожанай іконкамі і дарагімі камянямі шапкі. Мітра сымбалізуе цярновы вянок надзеты на галаву Хрыста. У патрыярхаў і мітрапалітаў мітра ўвенчана крыжыкам. Апрача епіскапаў права насіць мітру атрымоўваюць заслужаныя прэсьвітэры і ераманахі. — Панагія — у грэцкай мове гэтае слова значыць Усесьвятая і ўказвае на старажытны звычай насіць на грудзях спецыяльную шкатулку з артасам — хлебам, асьвячаным у гонар Божай Маці. Шкатулкі мелі форму мэдальёну з выявай Божай Маці і надпісам „панагія”. Сьпярша права насіць панагіі мелі толькі начальнікі манастыроў — ігумены, з часам аднак сталіся яны атрыбутам епіскапаў. Зараз панагіі маюць форму невялікіх, завешаных на грудзях мэдальёнаў зь іконкай Божай Маці або Хрыста. — Манція — свайго роду шырокі плашч без рукавоў, які зьвісае доўгім трэнам і цягнецца па зямлі. Падчас пострыгу манаха, гэта значыць прыняцьця новага кандыдата ў манаства, манцію даецца яму разам зь іншым адзеньнем манаха. У адрозьненьні ад манаскіх манціяў, епіскапская заўсёды фіялетавага колеру і ўпрыгожаная дзьвюма белымі паласамі — сымбалем Сьвятога Пісаньня і Сьвятой Традыцыі, ды скрыжалямі. Усё разам сымбалізуе старазапаветную і новазапаветную ласку. — Паліца — ў царкоўнаславянскай мове слова гэтае азначае палку для абароны. У якасьці элемэнту літургічнага адзеньня паліца мае выгляд цьвёрдага плату матэрыялу ў форме ромбу, упрыгожанага крыжамі і вешанага на правым клубе. Паліца сымбалізуе духоўны меч — Слова Божае, якое безупынна абавязаны пашыраць прэсьвітэр і епіскап. У старажытнасьці паліца была атрыбутам епіскапаў, аднак зараз права насіць яе маюць заслужаныя прэсьвітэры і ераманахі ў якасьці адной з царкоўных узнагародаў. — Жазло — у дакладным значэнні (па-царкоўнаславянску: жэзл) гэта не столькі літургічнае адзеньне, колькі адзін з атрыбутаў архірэйскага сану. Ён называецца таксама посахам, што значыць тое-ж сама што палка, якой падпіраюцца вандроўцы. Жазло сымбалізуе палку Аарона (Лікі. 9, 4) і зьяўляецца знакам арірэйскай улады. Сымбалізуе таксама трасьціну, уручаную Хрысту жаўнерамі (Мацьв. 27, 29). Вострае заканчэньне ручкі жазла азначае зброю супраць ворагаў веры Хрыстовай, а крыжык — перамогу над імі. — Арлец — гэтак як і жазло, зьяўляецца атрыбутам архірэйства. Гэта найчасьцей круглы дыванчык з выявай арла, які ляціць над горадам. Арол азначае, што епіскап усім сваім жыцьцём і навучаньнем павінен імкнуцца ўвысь, да Бога. Ён таксама зьверху, быццам арол, назірае і сочыць за даручаным яму духоўным статкам. Літургічныя кнігі Літургічныя кнігі зьмяшчаюць у сабе гімны, малітвы, фрагмэнты Сьвятога Пісаньня і парадак праваслаўных багаслужбаў. Іхнымі аўтарамі былі боганатхнёныя і таленавітыя царкоўныя пісьменьнікі ў розныя эпохі. Хаця ў першыя стагодзьдзі хрысьціянства не было аднаго, супольнага для ўсёй Царквы парадку багаслужбаў, аднак зь цягам часу гэты парадак быў выпрацаваны. Літургічныя кнігі — неабходныя для адпраўленьня багаслужбаў. Гэта перш за ўсё: Евангельле, Апостал і Псалтыр. Да літургічных кнігаў залічаюцца таксама: — Псалтыр поўны (Следовательная Псалтір) — кніга, якая акрамя псальмоў зьмяшчае ўрыўкі зь іншых кніг, трапары, кандакі, каноны, акафісты, малітвы перад прыняцьцем Сьвятога Прычасьця, некаторыя пастановы апосталаў і сабораў наконт адпраўленьня багаслужбаў, сьпісак сьвятых ды інфармацыю аб сьвяткаваньні Вялікадня. — Тыпікон — надзвычай важная і патрэбная кніга. У ёй зьмешчана поўнае апісаньне парадку багаслужбаў ва ўсе дні году, указаньні як карыстацца іншымі кнігамі ды як паводзіць сябе падчас багаслужбаў. Тыпікон склалі многія аўтары, такія як сьв. Сава Асьвячаны (6-е ст.), сьв. Сафроній, сьв. Яан Дамаскін ды іншыя. Некаторыя Цэрквы дадалі гімны ў гонар новых сьвятых, аднак у асноўным Тыпікон супольны для ўсяго Праваслаўя. — Службоўнік — кніга для прэсьвітэраў (сьвятароў) і дыяканаў. У ёй зьмешчаны тэкст багаслужбы, які вымаўляе сьвятар або дыякан і кароткія ўказаньні для хору або псаломшчыка. У службоўніку знаходзяцца таксама пракімны і одпусты, гэта значыць заканчэньні багаслужбаў. Пашыраны службоўнік дае таксама некаторыя ўказаньні для сьвятара наконт Сьвятой Эўхарыстыі (Прычасьця) ды іншыя павучэньні. — Архірэйскі службоўнік (Чыновнік) — кніга, у якой акрамя тэксту трох Літургіяў (сьв. Яана Залатавуснага, сьв. Васіля Вялікага і Літургіі Раней Асьвячаных Дароў — Преждеосвяшчэнной) зьмешчаны таксама малітвы, якія чытае толькі епіскап. Належаць да іх малітвы падчас высьвячэньня сьвятара (рукоположэніе), пры прысваеньні вышэйшых царкоўных званьняў: пратадыякана, пратаерэя, тэксты пры асьвячэньні антымінсаў ды іншыя. — Часаслоў — кніга неабходная перш за ўсё для псаломшчыка і хору пры адпраўленьні штодзённых багаслужбаў. У іх зьмешчаны раньнія малітвы, парадак багаслужбаў сутачнага цыклю, важнейшыя Вялікага тыдня (Страснай сядміцы), Велікоднага сьвята, Пасхальнага тыдня (Светлай сядміцы), трапары нядзельныя васьмі галасоў, дванаццаці вялікіх сьвятаў (Двунадесятыя празднікі), трапары на іншыя сьвяты і ў гонар вялікіх сьвятых. Акрамя таго ў Часаслове знаходзяцца: Малебен да Прасьвятой Багародзіцы, малітвы дзённыя і вячэрнія. Часаслоў быў складзены шэрагам аўтараў, між іншым сьв. Савам Асьвячаным і дапоўнены на працягу стагодзьдзяў творамі іншых аўтараў. — Актоіх — назоў гэтай кнігі паходзіць ад васьмі галасоў. Актоіх зьмяшчае літургічныя тэксты багаслужбаў на працягу тыдня, падзеленыя на восем галасоў, якія паўтараюцца кожныя восем тыдняў. Актоіх склалі сьв. Яан Дамаскін у 8-м стагодзьдзі, сьв. Язэп Песнапісец і сьв. Феафан у 9-м стагодзьдзі. Багаслужбы паводле Актоіха адпраўляюцца пачынаючы ад 2й нядзелі пасьля Пяцідзесятніцы і канчаюцца ў Нядзелю аб мытніку і фарызэі. Акрамя вышэйзгаданых у багаслужбах ужываюцца наступныя кнігі: — Мінея — складаецца з дванаццаці тамоў і ахоплівае дні г.зв. нерухомага цыклю — значыць, што на кожны дзень ёсьць спецыяльная служба ў гонар якога-небудзь сьвята або сьвятога. Мінея дзеліцца на чатыры роды: — Мінея месячная — складаецца з дванаццаці тамоў і ахоплівае ўвесь царкоўны год ад 1 верасьня. У склад яе ўвайшлі творы розных аўтараў з 8—9-га стагодзьдзяў. — Мінея агульная — у ёй зьмешчаны тэксты багаслужбаў у гонар паасобных сьвятых, Ісуса Хрыста, Божай Маці, Сьвятога Крыжа, анёлаў, прарокаў, мучанікаў ды іншых сьвятых. Акрамя таго ў ёй знаходзяцца параміі, „Апостал” і Евангельле, прызначаныя на канкрэтную багаслужбу. У выпадку неабходнасьці Мінея агульная можа замяніць Мінею месячную, калі здарыцца, што яе няма. — Мінея сьвяточная — кніга з тэкстамі багаслужбаў у г.зв. нерухомыя сьвяты — такія, якія выпадаюць заўсёды ў адзін і той-жа дзень. — Мінея дадатковая — у ёй зьмешчаны тэксты багаслужбаў у гонар новых сьвятых, якія не згадваюцца ў Мінеях месячных, а таксама на сьвяты ў гонар цудадзейных іконаў Божай Маці. — Трыодзь — назоў узяты ад таго, што ў кнізе зьмешчаны каноны ў саставе не васьмі-дзевяці песьняў, але трох. Існуюць дзьве часткі Трыодзі: — Трыодзь Посная — ахоплівае багаслужбы ад Нядзелі аб мытніку і фарызэі да Вялікай суботы; — Трыодзь Цьвятная — якая ўжываецца на працягу 57 дзён ад Вялікадня да Ўсіх Сьвятых (першай надзелі пасьля Пяцідзесятніцы). — Ірмалогій — назоў кнігі паходзіць ад ірмасаў, узятых з канонаў Актоіха, Трыодзі і Мінеі. У ёй ёсьць таксама г.зв. велічаньні на важнейшыя сьвяты ў годзе. Кнігі ўжываныя пры рэлігійных паслугах — трэбах Апрача вышэйзгаданых ужываюцца кнігі, якія неабходны пры розных рэлігійных паслугах званых трэбамі, якія складаюцца з адмысловых малітваў і абрадаў у залежнасьці ад патрэбы вернікаў. — Трэбнік — назоў паходзіць ад трэбы. Кніжка складаецца з дзьвюх частак. У першай ёсьць малітвы, якія чытаюцца пасьля нараджэньня дзіцяці, на восьмы дзень, калі дзіцяці даецца імя, парадак сьвятых таінстваў: Хрышчэньня, Мірапамазаньня, Споведзі, Шлюбу, Памазаньня Сьвятым Алеем, а таксама парадак абраду паховін людзей сьвецкіх і духавенства, асьвячэньне вады, хаты, храму і шэраг іншых паслугаў. Другая частка Трэбніка, неаднойчы спалучаная зь першай, зьмяшчае парадак архірэйскага асьвячэньня храму, а таксама іконаў, званоў, іканастасу ды іншых прадметаў. Часам у гэтай частцы бываюць малітвы прапушчаныя ў першай частцы, але вельмі патрэбныя. — Кніга малебных сьпеваў — у ёй зьмешчаны тэксты малебнаў, кароткіх багаслужбаў, якія адпраўляюцца з нагоды розных жыцьцёвых партэбаў: на Новы год, перад пачаткам навучальнага году, перад падарожжам, у часе хваробы або пры іншых абставінах. — Акафіснік — зборнік акафістаў, хвалебных багаслужбаў у гонар Ісуса Хрыста, Сьвятога Крыжа, Божай Маці і Яе цудадзейных іконаў ды іншых сьвятых. — Малітваслоў — інакш Малітоўнік, зборнік малітваў раньніх, дзённых і вячэрніх, неаднойчы з тэкстам Сьвятой Літургіі і трапарамі. Малітоўнік асабліва прыдатны для прыватнага ўжытку паза храмам. — Сьвятарскі малітоўнік (Іерэйскій молітвослов) — абшырны малітоўнік для сьвятароў. У ім знаходзяцца тэксты багаслужбаў, акафісты, каноны і малітвы, чытаныя сьвятарымі ў кожны дзень і перад Прычасьцем. У кнізе зьмешчаны таксама екцяніі і малітвы пры рэлігійных паслугах, календары і даныя пра сьвяткаваньне Вялікадня. — Памяньнік — невялікая кніжка з тэкстам багаслужбы за жывых — малебен, і за памерлых — паніхіда. Вернікі ўпісваюць у памяньнік імёны сваіх блізкіх, аддзельна жывых і асобна памерлых, і даюць сьвятару з просьбай памаліцца за іх. Пасьля інфармацыі аб характары праваслаўнай багаслужбы, месцах іх адпраўленьня і асобах да гэтага ўпаўнаважаных, зоймемся парадкам і аб’ясьненьнем багаслужбаў. Паколькі прынята лічыць, што багаслужба з удзелам агулу вернікаў мае перавагу над індывідуальнай, таму ў першую чаргу засяродзім увагу на агульных багаслужбах. З думкай аб усіх верніках Праваслаўная Царква ўстанавіла акрэсьленую пару адпраўленьня багаслужбаў такім чынам, каб вернікі маглі разам узьнесьці свае малітвы да Бога. Усе багаслужбы выказваюць нейкія думкі ды ідэі, якія спалучаюцца ў адно цэлае. Усе яны таксама спасылаюцца на важныя падзеі з жыцьця Хрыста, Божай Маці і сьвятых. Бываюць таксама багаслужбы прыстасаваныя да канкрэтнай пары дня, да дня тыдня або году. Вялікі ўплыў на парадак і пару адпраўленьня багаслужбаў мела таксама старажытная традыцыя. |